مبحث طلاق از موضوعات مهم و پر چالش حقوقی و اجتماعی این روزهاست که افراد بسیاری را درگیر خود کرده است. و از آنجایی که قوانین، تغییرپذیر بوده و مرتباً در حال بازنگری و اصلاح هستند، بسیار مهم است که آگاهیرسانی و شفافسازیهای لازم در این خصوص انجام پذیرد تا اگر فردی درگیر مسئله طلاق شد بتواند به راحتی مسیر قانونی درست را شناسایی کرده و با طی کردن مراحل قانونی به هدف خود دست یابد. به طور کلی درخواست طلاق به یکی از این سه روش مطرح میشود:
- طلاق توافقی
- طلاق به درخواست زوج (مرد)
- طلاق به درخواسته زوجه (زن)
هر یک از موارد بالا شرایط و نکات، و مراحل قانونی مختص به خود را دارند و تنها پس از طی کردن این مراحل است که صیغه طلاق جاری خواهد شد. بنابراین بسیار اهمیت دارد که افراد پیش از اقدام به طلاق با این موارد مهم آشنا شوند. ما در این مقاله به طور خاص در مورد درخواست طلاق از جانب زوج یا همان مرد صحبت میکنیم.
شرایط قانونی طلاق به درخواست زوج
به طور کلی در قانون کشور ما که از قوانین فقهی و دینی پیروی میکند، مرد میتواند هر زمان که بخواهد و حتی بدون رضایت همسرش و به صورت یک طرفه درخواست طلاق نماید. اما نکته مهم آنجاست که برای آنکه حقی از زوجه ضایع نشود، شرایط و مراحلی نیز برای انجام این امر در نظر گرفته شده که زوج پس از انجام این مراحل میتواند از همسر خود جدا شود. در گذشته برای طلاق از سوی زوج نیازی به مراجعه به دادگاه خانواده و ارائه دادخواست طلاق نبود، و مرد میتوانست تنها با مراجعه به یکی از دفاتر ثبت ازدواج و طلاق، اقدام به طلاق همسر خود نماید. اما پس از اصلاحاتی که در قوانین حمایت از خانواده صورت گرفت، امروزه برای طلاق از سوی زوج لازم است تا زوج به صورت رسمی دادخواست طلاق خود را به دادگاه خانواده ارائه دهد. دادگاه پس از بررسی دادخواست و مدارک و مستندات پرونده و طی نمودن مراحل قانونی لازم، اقدام به صدور حکم طلاق مینماید. بنابراین در قوانین امروز حاکم بر کشور، برای جاری شدن صیغه طلاق در دفترخانه، حتی اگر درخواست طلاق از جانب زوج باشد، نیاز به اجازه دادگاه خانواده است و در غیر این صورت صیغه طلاق جاری نخواهد شد. اجازه دادگاه برای طلاق در مواردی که درخواست طلاق از جانب زوج باشد، در قالب گواهی عدم امکان سازش صادر میگردد. این گواهی درواقع تایید کننده عدم امکان ادامه زندگی مشترک بوده و به دفترخانه این اجازه را میدهد تا صیغه طلاق را بین زوجین جاری کند. شرایط و مراحلی که باید در پروسه طلاق به درخواست زوج رعایت شود تا قاضی گواهی عدم امکان سازش را صادر نماید، به شرح زیر است:
- ارائه و ثبت دادخواست طلاق توسط زوج به مرجع قضایی
- ارائه مدارک و مستندات
- بررسی اولیه پرونده در شورای حل اختلاف
- معرفی داور از سوی زوجین به دادگاه
- پرداخت و تعیین تکلیف کلیه حقوق مالی زوجه
- تعیین تکلیف نفقه، حضانت و ملاقات فرزندان مشترک
- صدور گواهی عدم امکان سازش توسط دادگاه
- مراجعه به دفتر ثبت طلاق
در ادامه توضیح مختصری در خصوص هر یک از مراحل نام برده شده ارائه میدهیم تا با هر مرحله شفافتر و واضحتر آشنا شوید.
ارائه و ثبت دادخواست طلاق توسط زوج به مرجع قضایی
جهت ثبت دادخواست اولیه، زوج باید به همراه مدارک شناسایی خود و مستندات دال بر رابطه زوجیت به دفتر خدمات قضایی مراجعه کرده و درخواست خود را به صورت رسمی ثبت نماید.
ارائه مدارک و مستندات
برای تشکیل و رسیدگی به پرونده، باید مدارک شناسایی و همچنین مدارک زوجیت توسط خواهان که در اینجا زوج است به دادگاه ارائه شود. این مدارک شامل اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی زوج و اصل یا کپی برابر اصل عقدنامه میباشد. در صورتی که زوج دلایل موجهی برای طلاق دارد که در ادامه به بیان آنها میپردازیم، باید دلایل و مستندات خود را همراه مدارکی که گفته شد به دادگاه ارائه دهد.
بررسی اولیه پرونده در شورای حل اختلاف
در اولین مرحله رسیدگی، پرونده و زوجین به شورای حل اختلاف محل سکونت زوجه ارجاع داده میشوند تا امکان سازش میان آنها بررسی شود. چنانچه امکان سازش میسر نبود، پرونده جهت بررسیهای بعدی به دادگاه خانواده ارسال میگردد.
معرفی داور از سوی زوجین به دادگاه
هر یک از زوجین مکلف هستند تا یک شخص متاهل و بالای 30 سال سن را به عنوان داور به دادگاه معرفی کنند. این داوران به نمایندگی از طرفین تلاش میکنند تا با بررسی مسائل و مشکلات، به یک توافق یا راه حل دست یابند و در نهایت نتیجه مذاکرات را به دادگاه اعلام میکنند. (مرحله داوری بیشتر جنبه تشریفاتی داشته و تاثیر چندانی در روال پرونده ندارد)
پرداخت و تعیین تکلیف کلیه حقوق مالی زوجه
مهمترین بخش طلاق به درخواست زوج مربوط به مسائل و حقوق مالی زوجه است که باید توسط زوج پرداخت و تعیین تکلیف شود. این حقوق شامل موارد زیر است:
- مهریه: مهریه مهمترین بخش امور مالی هنگام طلاق است و از حقوق اولیه زن بوده که باید حتما توسط مرد پرداخت شود مگر در شرایطی که زوجین با یکدیگر توافق دیگری کرده باشند. مهریه ممکن است عندالمطالبه و یا عندالاستطاعه باشد. برای آشنایی بیشتر و درک جزئیات این دو نوع مهریه و تفاوت آنها با یکدیگر میتوانید "مقاله تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه" را مطالعه کنید. اما به طور کلی باید گفت مهریه عندالمطالبه را باید به محض درخواست زن و مخصوصا هنگام طلاق پرداخت نمود و چنانچه مرد توانایی پرداخت آن را به صورت یک جا نداشته باشد، با اعلام اعسار از پرداخت به دادگاه و تشخیص قاضی، به صورت اقساط مهریه زوجه را پرداخت میکند. اما در مورد مهریه عندالاستطاعه همان طور که از نام آن پیداست، پرداخت آن بستگی به استطاعت مالی مرد دارد و اگر مرد استطاعت کافی جهت پرداخت مهریه را نداشته باشد اجبار و مجازاتی شامل حال ایشان نخواهد شد و تا زمانی که استطاعت مالی لازم را پیدا نکند مجبور به پرداخت مهریه نیست.
- نفقه: نفقه درواقع همان مخارج زندگی روزمره است که در طول زندگی مشترک وظیفه تأمین و پرداخت آن با زوج است و تا زمانی که صیغه طلاق جاری نشده است تامین نفقه زن همچنان بر عهده مرد است.
- اجرتالمثل ایام زوجیت: اجرتالمثل به حقالزحمه یا پاداشی گفته میشود که برای کارها و زحماتی که زن در خانه شوهر انجام داده، به وی تعلق میگیرد. این حقالزحمه بر اساس ارزش عرفی و اجتماعی خدمات زن محاسبه میشود، این اجرت میتواند شامل کارهایی مثل خانهداری، مراقبت از فرزندان و انجام امور خانه و خانواده باشد. تشخیص میزان و نحوه پرداخت اجرتالمثل بر عهده دادگاه است.
- نحله: نحله یکی دیگر از حقوقی مالی زن است که هنگام طلاق و طی شرایط خاصی باید از جانب زوج به زوجه پرداخت شود. توضیحات مفصل و دقیقتر در خصوص تعریف نحله و نکات مربوط به آن را میتوانید در "مقاله نحله چیست" مطالعه کنید. اما مهمترین نکته آن است که نحله در صورت عدم تعلق اجرتالمثل، به زوجه تعلق میگیرد.
- تنصیف اموال زوج: تنصیف اموال به معنای تقسیم اموال زوج است. هنگامی که درخواست طلاق از سوی زوج بوده و زوجه در انجام وظایف همسری خود کوتاهی نکرده باشد و همچنین بند مربوط به تنصیف اموال در عقدنامه توسط زوجین امضاء شده باشد، مطابق قانون از یک تا پنجاه درصد کلیه اموال زوج که پس از ازدواج به دست آورده است به زوجه تعلق میگیرد.
- جهیزیه: اموالی که زن هنگام ازدواج به خانه همسر میآورد همچنان در مالکیت زن باقی میماند. هنگام طلاق زن حق دارد جهیزیه خود را بازپسگیری و به خانه خود منتقل کند. این حق به دلیل اینکه مالکیت این اقلام از ابتدا به زن تعلق داشته، محفوظ میماند. البته بهتر است لیست دقیق جهیزیه تنظیم شود و در زمان طلاق به آن استناد شود تا هیچ اختلافی در مورد اقلام پیش نیاید.
- نفقه دوران عده: به مدت زمان 100 روز پس از جاری شدن صیغه طلاق "عده" گفته میشود که در این مدت زن اجازه ازدواج مجدد ندارد و مرد میتواند در صورت پشیمانی از طلاق، به همسر خود رجوع کند. به همین خاطر به این نوع طلاق، طلاق رجعی گفته میشود. نفقه زن در این دوران به عهده مرد است که مقدار آن توسط دادگاه مشخص شده و زوج موظف به پرداخت آن میباشد.
نکته: چنانچه هنگام طلاق زوجه باکره باشد، دیگر امکان رجوع مرد پس از طلاق وجود ندارد و این نوع طلاق از نوع بائن است و نه رجعی.
تعیین تکلیف نفقه، حضانت و ملاقات فرزندان مشترک
پرداخت نفقه فرزندان برای پسر تا سن 18 سال و برای دختر تا پیش از ازدواج و عدم اشتغال، بر عهده پدر میباشد. بنابراین در صورتی که زوجین دارای فرزند مشترک باشند، میزان و نحوه پرداخت نفقه فرزندان توسط دادگاه مشخص شده و زوج موظف به پرداخت آن خواهد بود. همچنین در خصوص حضانت یا همان حق نگهداری فرزندان نیز، پیش از طلاق تعیین تکلیف صورت میگیرد. چنانچه قبلا زوجین توافقی در این خصوص انجام نداده باشند، دادگاه با بررسی شرایط و سن فرزندان حضانت را به پدر و یا مادر داده و طرف مقابل حق ملاقات را در فاصلههای زمانی مشخص خواهد داشت. این در صورتی است که فرزند پسر زیر 16 سال و فرزند دختر زیر 9 سال باشد و چنانچه سن فرزندان بالاتر باشد، خودشان انتخاب خواهند کرد که با چه کسی زندگی کنند.
صدور گواهی عدم امکان سازش توسط دادگاه
پس از طی تمامی مراحل بالا، در نهایت قاضی گواهی عدم امکان سازش یا همان رای به طلاق را صادر مینماید. این گواهی درواقع مجوز اجرای صیغه طلاق جهت مراجعه به دفتر ثبت طلاق است.
مراجعه به دفتر ثبت طلاق
در آخرین مرحله، پس از صدور گواهی عدم امکان سازش توسط دادگاه، زوج میتواند با دریافت گواهی و ارائه آن به دفتر ثبت طلاق، نسبت به جاری شدن صیغه طلاق اقدام نماید. نکته مهم آن است که این گواهی از تاریخ صدور به مدت سه ماه اعتبار دارد و چنانچه زوج طی این مدت گواهی را به دفتر ثبت طلاق ارائه ندهد به معنی انصراف از طلاق بوده و جهت انجام طلاق باید مجدداً دادخواست طلاق دهد.
نکات مهم در طلاق به درخواست زوج
- مرد میتواند جهت عدم انقضای مهلت گواهی عدم امکان سازش، هم زمان و یا پس از ارائه گواهی به دفتر طلاق، درخواست اعسار خود را جهت تقسیط مهریه به دادگاه ارائه دهد.
- زوج میتواند هم زمان با ارائه دادخواست اولیه طلاق نیز، درخواست اعسار خود از پرداخت مهریه را مطرح نماید. درواقع اعسار از پرداخت و تقسیط آن، مانعی جهت صدور حکم طلاق نمیباشد.
- در دوران عده در طلاق رجعی، اگر هر یک از زوجین فوت نماید، رابطه آنها در حکم رابطه زناشویی بوده و طرفین از یکدیگر ارث میبرند.
- مدت زمان عده برای زنی که باردار است تا زمان وضع حمل بوده و پس از آن، بدون در نظر گرفتن مدت زمان سپری شده، دوران عده پایان مییابد.
- اگر طلاق در دوران عقد صورت گیرد و زوجه هنگام طلاق باکره باشد، میزان نصف کل مهریه به زوجه تعلق میگیرد.
- در مواردی که زوجه ناشزه (نافرمانی و عدم انجام وظایف زناشویی) بوده و یا رابطه نامشروع ایشان توسط زوج به دادگاه ثابت شود و یا در مواردی که زوجه دارای محکومیتهایی مانند حبس و یا اعتیاد باشد و یا مشکلات اخلاقی و روانی زوجه توسط زوج به دادگاه ثابت شود، درخواست طلاق از سوی زوج راحتتر بوده و درواقع زوج بنا به دلایلی که قانون به ایشان اجازه داده، اقدام به طلاق همسر خود نموده است. در چنین شرایطی قوانین مالی که پیشتر مطرح شد و نحوه پرداخت آنها توسط زوج، متفاوت و به تصمیم دادگاه خواهد بود.